Jak pies stał się rasowy

Psy należą do tego samego gatunku zwierząt, a jednak poszczególne rasy diametralnie się różnią. Skąd wziął się taki podział? Czy rasy psów są pomysłem ludzi, czy natury? Kiedy pies przestał być udomowionym wilkiem i nabrał własnych cech anatomii i charakteru?

Wiktoriańska wystawa psów, XIX wiek. Wiktoriańska wystawa psów, XIX wiek. Źródło: © Bettmann/CORBIS

Wspólne życie psa i człowieka zaczęło się kilkanaście tysięcy lat temu. W wyniku udomowienia psa od jego przodka – wilka, zaszły w nim zmiany zarówno w budowie jak i w zachowaniu. Pies stał się jak gdyby młodzieńczą kopią wilka. Była to naturalna selekcja, pierwotna przyczyna głównych zmian. Z biegiem czasu selekcja, która faworyzowała mniej płochliwe,  bardziej ufne i mniejsze psy doprowadziła do wyodrębnienia się nowej grupy, tak zwanych „psów wioskowych”.

Psy te przez tysiące lat żyły blisko ludzi i ich osad. Odżywiały się resztkami pozostawionymi przez nich. Czasami były dokarmiane. Jednak relacja pomiędzy psami wioskowymi a osadnikami nie wyglądała tak, jak wygląda współczesna relacja pomiędzy nami a naszymi czworonożnymi przyjaciółmi. We współczesnym świecie można spotkać taką relację pomiędzy psami a ludźmi na wyspie Pemba na wschodnim wybrzeżu Afryki.

Ponieważ psy żyły blisko osadników osiedlonych w różnych warunkach środowiskowych, natura promowała cechy, które były przydatne w zależności od klimatu. I tak w chłodnym klimacie psy były większe z gęstszą sierścią, natomiast w klimacie łagodniejszym mniejsze i o krótkiej sierści.

Z czasem ludzie rozpoczęli selekcję sztuczną, wybierając z populacji te psy, które miały pożądane cechy a wykluczając te, które posiadały cechy niechciane. Jednak początkowo ludzie selekcjonowali psy pod kątem użytkowym. Jeśli miały one pełnić rolę psów stróżujących, tak jak molosy, to pożądane były cechy  obronne i dominujące. Natomiast u psów pasterskich, których zadaniem było zaganianie stada, faworyzowany był silny instynkt naganiacza. Odrzucane jednak były te osobniki, które wykazywały  inne zachowania, takie jak np. gryzienie. Dzięki takiej selekcji pokolenia później wykształciły się psy, których łańcuch łowiecki ograniczył się jedynie do pościgu, natomiast wygaszone zostały kolejne etapy związane z gryzieniem i zabijaniem.

Paryski pokaz psów rasowych przyciągął nawet królewskie rodziny. Rycina z 1863 roku. Źródło: Shutterstock

Duża zmiana w podejściu do psów nastąpiła w XIX wieku, gdy wykształciło się samo pojęcie „rasy”. Termin ten został stworzony przez arystokratów. Od tego momentu możemy zacząć mówić o hodowli. Zamożni właściciele psów konkurowali ze sobą. To spowodowało hodowanie psów pod kątek selekcji określonych cech, oraz ścisłą izolację rozrodczą. Taki sposób hodowli powodował, że prędzej czy później musiało dojść do kojarzenia krewniaczych osobników, co powoduje zubożenie różnorodności genetycznej populacji. Podejście do hodowli selektywnej znacznie się zmieniło ponieważ dawni osadnicy selekcjonowali psy pod kątem użyteczności w pracy, ale nie izolowali ich rozrodczo.

W 1859 roku w Newcastle, w Wielkiej Brytanii zorganizowano pierwszą wystawę psów rasowych, na której wystąpiły jedynie wyżły i setery. Przełomem w hodowli psów, było powstanie w 1873 roku w Londynie Brytyjskiego Związku Kynologicznego, którego celem była standaryzacja ras i wystaw psów. Standardy opracowane przez ten klub jasno określały zarówno zdolności użytkowe poszczególnych ras, jak i wymagania co do wielkości, maści, kształtu ciała, rodzaju sierści i umaszczenia. Od teraz hodowcy, którzy wcześniej skupiali się na selekcji zwierząt pod kątem ich cech użytkowych, zaczęli je selekcjonować ze względu na cechy budowy ciała. Czasami oznaczało to selekcję cech skrajnych, które prowadziły do spadku jakości życia psów. Przykładem może być czaszka mopsa i buldoga, która powoduje zaburzenia oddychania lub długi tułów u jamnika i basseta, który powoduje problemy z kręgosłupem. Teoretycznie wszystkie rasy mogą się ze sobą krzyżować jednak w niektórych przypadkach jest to technicznie nie możliwe, jak w przypadku chihuahua i doga niemieckiego. Co więcej chihuahua jest tak mały, że nie jest w stanie rodzić naturalnie, możliwe jest to jedynie przy użyciu cesarskiego cięcia. Pomimo tego, że psy wszystkich ras należą do jednego gatunku i ich genom jest prawie identyczny, w efekcie ludzkich działań niesamowicie się różnią.

Co więcej, taki sposób selekcji doprowadził do łączenia w pary spokrewnionych osobników co powoduje ograniczenie puli genowej. Skutkiem tego są choroby dziedziczne, występujące dużo częściej u psów rasowych w porównaniu z ogólną psią populacją .

Od momentu zarejestrowania pierwszej organizacji kynologicznej w 1873 roku do czasów współczesnych powstało kilkaset nowych ras, a te, które występowały już w XIX wieku, dzięki sztucznej selekcji zmieniły się prawie nie do poznania. Obecnie na świecie występuje około 400 psich ras. Psi gatunek jest jednym z najbardziej zróżnicowanym gatunkiem pod względem cech i budowy. Większość rasowych psów odczuwa na własnej skórze nasz wielki eksperyment genetyczny. Nie zawsze pozytywnie.